ਮੱਕਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ

ਪਿਛਲੇ ਬਲੌਗ ‘ਚ ਅਸੀਂ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਸ਼ਰਾਫ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਰੂਹਾਨੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਫਕੀਰੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਸੌਟੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵੱਲ ਵਧਦੇ ਹਾਂ –

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਮੱਕਾ ਯਾਤਰਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸੱਚਾਈਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਨਫਾਕਤ (ਮੁਖੌਟਾਪਣ ਜਾਂ ਦੋ ਮੂੰਹੀ ਸੋਚ) ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਭੇਦਭਾਵ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤਾ।

ਮੱਕਾ ਪੁੱਜਣ ‘ਤੇ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਜੀਵਣ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸਾਫ-ਸਫਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਇਹ ਜੀਵਣ ਇੱਕ ਦਰਵੇਸ਼ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਾਫ਼ਗੀ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਬਾਬੇ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਚਾਰਿਕ ਗੁੰਭੀਰਤਾ ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਆ ਕੇ, ਜੀਵਣ ਨੇ ਮੱਕਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ:

“ਦਰਵੇਸ਼ ਜੀ! ਇਹ ਤੇਰੇ ਹਿੰਦੋਂ ਆਏ ਹਾਜ਼ੀ, ਇਥੇ ਆ ਕੇ ਕਾਬੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੀ ਭਟਕਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।”

ਇਹਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ, ਜੋ ਮੱਕਾ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੁਫਤੀ ਸੀ, ਨਮਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਖਲੋਤਾ। ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਸਲਾਮੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ:

“ਕਾਜ਼ੀ ਸਾਹਿਬ, ਅਸੀਂ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕੋਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਕੌਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬਾਦ ਕੀਤਾ, ਅਰ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਸੂਖ (ਰੱਦ ਜਾਂ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ) ਕੀਤੇ। ਹੁਣ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲੋੜੀਦਾ ਨਹੀਂ, ਅਮਲ ਸਵਾਬ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਖੁਦਾਈ ਫੁਰਮਾਨ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ।”

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਖੀਰ ਜਮਾਨੇ ਵਿੱਚ ਬਗੈਰ ਨੇਕ ਅਮਲਾਂ ਦੇ ਖ਼ਲਾਸੀ ਨਹੀਂ। ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ ਕਿ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਇਮਾਨ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਦਾਵੇ।

“ਹਰ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਕਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲਬਾਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਜੀਵਣ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ:

“ਸੂਰਹ ਲਗਾ ਪੜ੍ਹਨ!” (ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਅਯਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ – ਧਾਰਮਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਜਾਂ ਰੂਪਕ ਧੰਗ ਨਾਲ ਜਵਾਬ)

ਇਥੇ ਤੋਂ ਮੁੱਲਾਂ ਜੀਵਣ ਦੀ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੇ, ਪਰ ਅਸਲੀਅਤ ਭਰੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ – ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਰੂਹਾਨੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ।

ਸੁਆਲ ਮੁੱਲਾਂ ਜੀਵਣ

ਮੁੱਲਾਂ ਜੀਵਣ, ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵੇਸ਼ੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਰੱਖੇ।

ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ:

“ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੋ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ। ਦੂਜੇ ਨਬੀ ਅਤੇ ਰਸੂਲ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਉਹ ਚਾਰ ਸਹਾਬੀ (ਸਾਥੀ) ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ — ਤਾਂ ਹੀ ਇਮਾਨ ਕਬੂਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਧੁਰੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।”

ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

“ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਜ਼ਰਾਈਲ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ ਰੂਹ ਲੈਣ ਆਵੇਗਾ, ਰੋਜ਼-ਏ-ਮਹਸ਼ਰ (ਜੱਜਮੈਂਟ ਡੇ) ਆਏਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੇਕ ਦੀ ਪੁੱਛ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਥੇ ਦੁਨੀਆ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਅਸਮਾਨ ਕੰਬਣਗੇ। ਉਚੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਹੀ ਉਪਰ ਉਡਣਗੀਆਂ।”

ਮੁੱਲਾਂ ਜੀਵਣ ਅੱਗੇ ਆਖਦਾ ਹੈ:

“ਉਸ ਦਿਨ ਕਾਜ਼ੀ, ਮੁਫ਼ਤੀ, ਨਬੀ ਅਤੇ ਰਸੂਲ ਭੀ ਖੁਦ ਰੱਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਣਗੇ। ਉਥੇ ਪੁੱਛ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ, ਸਿੱਧਾ ਪੁੱਛ ਅਮਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ‘ਚ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਓਥੇ ਖੁਦ ਜਵਾਬ ਦੇਣਗੇ।”

ਜੇਹੜੇ ਲੋਕ ਅਜ਼ਾਨ (ਬਾਂਗ) ਸੁਣ ਕੇ ਭੀ ਨਮਾਜ਼ ਲਈ ਨਾ ਉਠੇ, ਉਹ ਨਾਪਾਕ ਹਨ। ਉਹ ਰੱਬ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਨਮਾਜ਼ ਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਚੰਗੇ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਰਾਤੀਂ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਹਨ।

ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਕਾਫ਼ਰ (ਅਣਵਿਸ਼ਵਾਸੀ) ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਗਲਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਾ ਵੇਲਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਉਮਰ ਦੀ ਸੋਝੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ – ਉਹ ਦੋਜ਼ਖ (ਨਰਕ) ਵਿੱਚ ਸੜਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਰਾਈਲ ਆ ਕੇ ਕੱਢ ਲੈ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸੂਰ (ਕ਼ਿਆਮਤ ਦਾ ਨਗਾਰਾ) ਵੱਜੇਗਾ। ਸ਼ਰਾਬ, ਭੰਗ, ਇਹ ਸਭ ਗੁਨਾਹ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਨਫਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁੱਲਾਂ ਜੀਵਣ ਨੇ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਜੀ ਵੱਲ ਵਖਰਾ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ:

“ਤੂੰ ਤਾਂ ਨਫਸ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ — ਤੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਜ਼ਾ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਹੈ!”

ਜਵਾਬ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ – ਮੁੱਲਾਂ ਜੀਵਣ ਨੂੰ

ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੇ ਰੱਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ:

“ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ – ਵਾਹਿਦ ਲਾ ਸ਼ਰੀਕ (ਇਕੋ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਨਹੀਂ)। ਅਵਤਾਰਾਂ ਤੇ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਨਾ ਰੱਬ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਘਾਤੀ ਤਹਕੀਕ ਹੈ। ਲਖ ਚੌਰਾਸੀਹ ਜੂਨਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ – ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਪੌਦੇ – ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਬਣਾਈ।ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਰੱਬ ਇੱਕੋ ਹੈ, ਕਾਦਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਸੂਲ ਆਏ। ਪਰ ਦਰਗਾਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਹਕਦਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਬੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇ।

ਜੀਵਣ, ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਕਬੂਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹ ਧੁਰੋਂ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਏਕੋ ਪਾਕ ਰੱਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਰੱਬ ਦਾ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਨਹੀਂ – ਜੋ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਫਾਨੀ ਹੋ ਗਿਆ।ਨ ਮੁਫ਼ਤੀ ਰੱਬ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ, ਨ ਕੋਈ ਯਾਰ ਜੋ ਉਸ ਵਾਂਗ ਸੁਆਲ ਜਵਾਬ ਕਰ ਸਕੇ। ਕਾਜ਼ੀ, ਮੁਫ਼ਤੀ – ਸਭ ਮਨੁੱਖ। ਪਰ ਰੱਬ ਆਪ ਹੈ ਜੋ ਕਿਤਾਬ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਤੇ ਹਿਸਾਬ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਬਖਸ਼ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪ ਸਜ਼ਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਕੋ ਰੱਬ – ਜਿਸ ਦੀ ਨਾ ਮਾਂ ਹੈ, ਨਾ ਪਿਓ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਨਿਆਰ ਚਾਂਦੀ ਵਿਚੋਂ ਖੋਟੇ ਤੇ ਖਰੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖੋਟੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਬ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰੇਗਾ। ਖੋਟੇ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਧੂੜ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਖਰੇ ਹੋਣਗੇ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ‘ਚ ਰਲ ਜਾਣਗੇ। ਸੱਚੇ ਨੂੰ ਰੱਬ ਰੱਖੇਗਾ, ਝੂਠੇ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਰਖ ਕਰੇਗਾ।

ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ ਜੀਵਣਾ,

ਸੱਚਾ ਅਲਾਹ ਮੂੰਹੋਂ ਉਚਾਰ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਸ਼ਰ (ਅਖੀਰੀ ਹਿਸਾਬ) ਦੇ ਦਿਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਏਗਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਨਾ ਮੁਫ਼ਤੀ ਬਚੇਗਾ, ਨਾ ਕਾਜ਼ੀ – ਕਾਜ਼ੀ ਹੋਵੇਗਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੱਬ। ਉਸ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੈਰ-ਹਿਸਾਬ ਨਹੀਂ – ਜਿਹੜੇ ਗੁਨਾਹ ਕਰਨਗੇ, ਤਲਬ ਪਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਜੋ ਦੋਖੀ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਦੋਜ਼ਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਰਾਏ ਜਾਣਗੇ, ਕੰਧਰਾਂ ਚ ਜੰਜੀਰਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਚਿਹਰਾ ਕਾਲਾ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਜੋ ਨੇਕ ਹੋਣਗੇ, ਉਹ ਪਾਕ ਰੂਹਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾਣਗੇ। ਜੋ ਬੁਰੇ ਅਮਲ ਕਰਨਗੇ, ਉਹ ਫਨਾ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

ਸੱਚੇ ਸੋਫੀ, ਜੋ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਲਾਹ ਕਰਨਗੇ। ਉਥੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਿਰਫ਼ ਰੱਬ ਹੋਵੇਗਾ ਗਵਾਹ। ਅਜਰ (ਅਮਰ ਜੀਵਨ) ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਮਲ ਸੱਚੇ ਹੋਣਗੇ। ਨਾਨਕ ਆਖਦਾ ਹੈ – ਉਹੀ ਛੁਟਨਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਰਸ਼ਦ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਪਨਾਹ ਮਿਲੀ।

ਸੱਚਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੌਣ?

ਅਸਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਬਣੇ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਹਾਵੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਜ਼ਹਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਬਣਾਓ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਨ ਲੋੜਵੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡੋ। ਮਜ਼ਹਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਤੁਰੋ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਮੁਕਾ ਦਿਓ। ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਮੰਨੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੁਦੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿਓ। ਤਾਂ ਹੀ, ਹੇ ਨਾਨਕ! ਰੱਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਅਸਲ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਹਾਵੋਗੇ।

ਹੇ ਭਾਈ! ਦਇਆ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਸੀਤ ਬਣਾਓ, ਸਿਦਕ (ਸਰਧਾ) ਨੂੰ ਮੁਸੱਲਾ, ਹੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਕੁਰਾਨ ਬਣਾਓ। ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਸੁੰਨਤ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸੁਭਾਉ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾ ਬਣਾਓ। ਉੱਚਾ ਆਚਰਣ ਤੁਹਾਡਾ ਕਾਬਾ ਹੋਵੇ, ਸਚਾਈ ਤੁਹਾਡਾ ਪੀਰ ਹੋਵੇ, ਨੇਕ ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਨਿਮਾਜ਼ ਤੇ ਕਲਮਾ ਬਣਾਓ। ਜੋ ਗੱਲ ਰੱਬ ਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਤਸਬੀ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਅਜਿਹੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੀ ਰੱਬ ਲਾਜ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਹੇ ਨਾਨਕ! ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਖਾਣਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲਈ ਸੂਰ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਲਈ ਗਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਪੈਗੰਬਰ ਤਾਂ ਹੀ ਸਿਫ਼ਾਰਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਕੇਵਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਹਿਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਸੱਚੀ ਕਮਾਈ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਜਾਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਰਾਮ ਮਾਲ ਨੂੰ ਮਸਾਲੇ ਲਾ ਕੇ ਹਲਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਕੂੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਕੂੜ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਉਹੀ ਅਖੀਰਕਾਰ ਬਹਿਸ਼ਤ (ਜੰਨਤ) ਵਿੱਚ ਜਾਣਗੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੱਚ ਦਿਲੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਕ ਹਲਾਲ ਦੀ ਕਮਾਈ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਤਮ ਜਾਂ ਘੱਟ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ — ਦੋਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਸੀਹਤ (ਸੂਝ-ਬੂਝ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ) ਹੈ।

ਨਸੀਹਤ ਹਿੰਦੂਆਂ

ਹੇ ਪੰਡਤ! ਜੇਕਰ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਜਨੇਊ ਹੈ ਜੋ ਦਇਆ ਰੂਪ ਕਪਾਹ, ਸੰਤੋਖ ਰੂਪ ਸੂਤ, ਜਤ ਰੂਪ ਗੰਢੀ ਅਤੇ ਸਤ ਰੂਪ ਵੱਟ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਗਲੇ ਪਾ ਦੇ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਜਨੇਊ ਨਾ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮੈਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਗੁਆਚਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਧੰਨ ਹਨ ਜੋ ਅਜਿਹਾ ਜਨੇਊ ਗਲੇ ਪਾ ਕੇ ਤੁਰਦੇ ਹਨ

ਤੂੰ ਚਾਰ ਕੌਡੀਆਂ ਦਾ ਜਨੇਊ ਮੰਗਵਾ ਕੇ, ਚੌਕੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਨੇਊ ਝੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਬਿਨਾਂ ਜਨੇਊ ਦੇ ਹੀ ਤੁਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਲੱਖਾਂ ਚੋਰੀਆਂ, ਲੱਖਾਂ ਵਿਅਭਿਚਾਰ, ਲੱਖਾਂ ਝੂਠ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਗਾਲਾਂ – ਇਨ੍ਹਾ ਸਭ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰਾਤ ਦਿਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਰਸਮੀ ਜਨੇਊ (ਕਪਾਹ ਤੋਂ ਬਣਿਆ) ਕੱਟ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੰਡਤ ਵਲੋਂ ਵੱਟਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਕਰੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਰਸਮ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ – ਅਤੇ ਸਭ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਨੇਊ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਵਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ – ਉਹ ਜਨੇਊ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਤਮਕ ਜੋੜ ਹੋਵੇ।”

ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਧਾਗਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਨੇਊ ਪਾਈਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਟੁੱਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੰਦ੍ਰੀ (ਜਿਹੜੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਵਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਨੇਊ ਪਾਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਨਾਰੀ (ਔਰਤ) ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਧਾਗਾ ਸਰੀਰਕ ਅਸੁੱਚਤਾ ਨਾਲ ਰੋਜ਼ ਗੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇਸਨੂੰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ – ਜੋ ਇਕ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ। ਨਾ ਇਹ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ, ਨਾ ਜੀਭ ਨੂੰ, ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ – ਜਦਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਸਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਜਨੇਊ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ (ਬਨ੍ਹਨ ਵਾਲਾ) ਆਪਣੇ ਆਪ ਤਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ੀ ਰਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਲੋਕੋ! ਸੁਣੋ ਤੇ ਵੇਖੋ – ਇਹ ਹੈ ਅਸਲ ਵਿਡੰਬਨਾ। ਮਨ ਅੰਧਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਂ ਰੱਖ ਲਿਆ “ਸੁਜਾਣ” (ਸਿਆਣਾ)।

ਦੋਹਾਂ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਕ ਅੰਧਕਾਰ

ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਅਸਲ ਤਗਾ ਜਨੇਊ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ ਅਸਲ ਰੂਹਾਨੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ- ਆਪਣੇ ਮੱਤਾਂ ਦੇ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਅਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਭਟਕਾਵੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬੁਰਾਈ ਹਾਵੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਜੋ ਸਤਸੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਰੱਬ ਦੇ ਭੈ ਦੀ ਥਾਂ ਰਵਾਜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੰਦਰ ਦੇ ਚੌਕ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਆਤਮਕ ਅਗਵਾਈ ਅਣਹੋਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਜੋ ਜਨੇਊ ਪਾਓਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਸਮਾਤਮਕ ਧਾਗਾ ਤੋੜਨਾ ਤਾਂ ਆਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਿਆਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਾਲਾਬੰਦ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਸ ਕੰਧੀ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜੋ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਤਾਂ ਖੜੀ ਹੈ ਪਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਡਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਪਕੜੇ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਆਤਮਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ।

ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਤਗੇ ਵਾਲੇ ਰਵਾਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਤੋੜਦੇ ਅਤੇ ਜੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤ ਛੱਡੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਾਫਰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸੱਚੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਰੱਬ ਦੀ ਰਜਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿਅਤੀਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵਿਚ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਸੁੰਨਤ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ — ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੱਤ ਦੇ ਹੋਣ — ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਹਾਨੀਤਾ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਉਹ ਹਿੰਦੂ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਜੀ ਲੋੜਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਰੱਬ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਾਧਿਅਮ।

ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਿਥੇ ਆਪਣੀ ਸੁੰਨਤ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹਿੰਦੂ ਆਪਣੇ ਰਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਗੋਸ ਨੂੰ ਛਿਦਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਰਵਾਜੀ ਤੌਰ ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ — ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਦੀ ਪਹਚਾਣ ਜਾਂ ਸੱਚਾ ਰੂਹਾਨੀ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਧਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਵਾਜ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ। ਹਿੰਦੂ ਹੋ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ — ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਵਿਚ ਹੀ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਮਨਸੂਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਾਨਕ ਤੀਜੇ ਰਾਹ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀ ਰਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੱਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਹ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲੀ ਮੁਕਤੀ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਅਮਨ ਵਾਸਤੇ ਸੌਖਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਜੀ ਰੁਕਨੁੱਦੀਨ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਲ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਜਾਗ ਪਈ – ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚਰਚਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਮਜ਼ਹਬ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ….