Category: Punjabi

ਪਿਛਲੇ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਜੀਵਣ (ਜੋ ਮੱਕਾ ਵਿੱਚ ਸਫਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ) ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਸੱਚਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਹਿੰਦੂ ਕੌਣ ਹੈ” — ਇਸ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਸੂਝ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮੂਲ — ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ, ਦਿਲ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਰੱਬ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਡੋਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਰੱਖਿਆ।

ਉਸਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਸੀ:

“ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਇਹ ਰਸਤਾ ਜੋ ਅਸੀਂ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ?”

ਪੂਰਾ ਸਵਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ

ਹੇ ਨਾਨਕ! ਸੁਣ, ਅਸੀਂ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ, ਰੋਜ਼ੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਪੰਜ ਵਾਰੀ ਨਮਾਜ਼ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਅਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸੱਲੱਲਾਹੁ ਅਲੈਹਿ ਵਸੱਲਮ ਨੂੰ ਨਬੀ ਤੇ ਰਸੂਲ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਸੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਹੈ।

ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕਲਮੇ ਪਾਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋਜ਼ਖ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਰੋਜ਼ੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਸਤ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਫਰ ਸਦਾ ਦੋਜ਼ਖ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੇ ਹਨ। ਕ਼ਿਆਮਤ ਦੇ ਦਿਨ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਬਚਣਗੇ ਜੋ ਈਮਾਨ ‘ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨਾਨਕ! ਤੂੰ ਵੀ ਕਲਮਾ ਪੜ੍ਹ ਤੇ ਈਮਾਨ ਲਿਆ। ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਇਹ ਰਸਤਾ?“

ਜਵਾਬ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰਾ॥

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਾਫ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ, ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਮਾਨ ਸਚਾ ਅਤੇ ਸਾਫ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੱਬ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਥੇ ਕਈ ਨਬੀ ਤੇ ਰਸੂਲ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਰੁਕਨਦੀਨ! ਜੇ ਨੀਅਤ ਸਾਫ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਹੈ। ਰੱਬ ਦੇ ਲਿਖੇ ਬਿਨਾ ਇਕ ਰਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਦੂਸਰਾ, ਰੱਬ ਨੇ ਇਸ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਦਿਖਾਏ। ਇੱਕ ਰੱਬ ਦੀ ਦਾਤ ਲੱਖਾਂ, ਕ੍ਰੋੜਾਂ, ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਉਸ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਅਗਮ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਰਾਹੀਂ ਆਦਮ ਤੇ ਹਵਾ (ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਮੂਲ ਦੋ ਪ੍ਰਤੀਕ) ਨੂੰ ਰਚਿਆ — ਇਹ ਦੋ ਬੰਦੇ (ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ) ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ।ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਜੀਵ ਜੰਤੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

ਇਬਰਾਹੀਮੀ ਧਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਮਨੁੱਖ (ਆਦਮ ਅਤੇ Eve) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਦਮ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਅਤੇ Eve ਹਵਾ ਦਾ — ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਦੋ ਅਹੰਭਾਗ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਈ ਰੋਸ਼ਨ ਨੂਰ ਵਾਲੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਮਾਨ ਨਬੀ ਰਸੂਲ ਵੇਖੇ ਗਏ। ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰਾ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਲਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਨਹੀਂ — ਨਾ ਸੀਮਾ, ਨਾ ਪਾਰ। ਉਸ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਪੱਧਰ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ — ਬੇਹੱਦ ਤੇ ਬੇਸੁਮਾਰ। ਦਰਗਾਹ ਇੱਕ ਹੈ, ਰੱਬ ਇੱਕ ਹੈ — ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੱਚਾ। ਉਸ ਨੇ ਦੂਜੀ ਕੁਦਰਤ ਰਚੀ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਗਿਆ — ਭਾਵ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਹਿਸੇਦਾਰ ਜਾਂ ਮਦਖ਼ਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਤੇ ਬੇਪੱਖ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਆਸ਼ਕ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਰੱਬ ਹੈ — ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਸ਼ੂਕ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਰੱਬ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਕੁਦਰਤ (ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਰਚਨਾ, ਜੀਵ, ਆਕਾਰ, ਰੂਪ) ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਸ਼ੂਕ (ਉਪਾਸਿਆ ਜਾਂ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ) ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ — ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਰੱਬ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅੰਤ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ — ਲੋਕ ਸਦੀਵ ਹੀ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਲੱਖਾਂ ਨਬੀ ਆਏ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਮਿੱਟੀ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਉਸੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਹੀ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਰਚੇ ਗਏ। ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਮੁਹੰਮਦ ਹਨ, ਲੱਖਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਮਹੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਉਥੇ ਜਤੀ, ਸਤੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਗੋਰਖ ਨਾਥ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਚੇਲੇ ਵੀ ਹਨ। ਗੁਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੇਅੰਤ ਆਸਨੀਆਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿਰਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਪੀਰ, ਪੈਗੰਬਰ, ਅਉਲੀਆ, ਕਾਜ਼ੀ, ਮੁਲਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੈਖ — ਇਹ ਸਭ ਉਥੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਸਿਧ ਅਣਗਿਣਤ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਅਜੇ ਵੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵੀਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਨਾਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਹੀ ਨਾਥ ਹੈ — ਸਤਿਨਾਮ ਕਰਤਾਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਾਨਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਬੇਅੰਤ, ਅਣਗਿਣਤ ਤੇ ਬੇਮੁੱਲ ਹੈ।

ਲੱਖਾਂ ਜੋਗੀ, ਸੰਤ ਤੇ ਮਹੰਤ ਹਨ ਜੋ ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ। ਲੱਖਾਂ ਧਰਤੀਆਂ, ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕ, ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਸੇਰੇ ਹਨ। ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਹੋਏ ਹਨ — ਕੂਰਮ, ਮੱਛ, ਕੱਛ, ਨਰਸਿੰਘ, ਬਾਵਨ ਆਦਿ। ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਵਾਰ ਰੱਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੋਤ ਰੂਪ ਦਿਖਾਇਆ, ਤੇ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਆਲਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਬੁੱਧ, ਕਲੰਕੀ ਆਦਿ ਅਣਗਿਣਤ ਰੂਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ — ਪਰ ਉਹ ਕਰਤਾ ਆਪ ਸਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਅਲਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਹੋਏ ਹਨ, ਕਿੰਨੀਆਂ ਹੀ ਕੌਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਲੱਖਾਂ ਪੀਰ, ਪੈਗੰਬਰ, ਅਉਲੀਆ, ਗੌਸ, ਕੁਤਬ ਆਏ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਰੱਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹਨ। ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੈ

ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆ ਕੇ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਚਾਰੇ ਵੇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਸ਼ਨ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਅਵਤਾਰ ਰੱਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ। ਅਣਗਿਣਤ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਪੁਰਾਣ ਵਾਲੇ ਭੀ ਰੱਬ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਝੁਕਦੇ ਹਨ, ਮਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੱਚਾ ਸਾਹਿਬ ਸਦਾ ਮਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਕਤੇਬਾਂ (ਕੁਰਾਨ, ਤੌਰਾਤ, ਇੰਜੀਲ, ਜ਼ਬੂਰ) ਵੀ ਖੋਜੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਚਾਰੇ ਵੇਦ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ। ਨੌ ਖੰਡਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਵੀ ਖੋਜੇ ਗਏ। ਪਰ ਰੱਬ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ — ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰ ਗਏ। ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਾਵਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਹੰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਲੜ-ਮਰ ਗਏ, ਪਰ ਅਸਲ ਰੱਬੀ ਸਚ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਿਆ। ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਦਾਅਵਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨੇ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖੈਰ ਫੈਲਾਈ। ਉਹ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ — ਉਹ ਸਭ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਹੇ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ! ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਰੱਬ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਨਸੀਬ ਵਿੱਚ ਦੋਜ਼ਖ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਭਿਸਤ (ਜੰਨਤ) ਦੇ ਹਕਦਾਰ ਹਨ। ਜੋ ਮਰਣ ਵੇਲੇ ਸੱਚੇ ਇਮਾਨ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਰੁਕਨਦੀਨ! ਸੱਚਾ ਕਲਮਾ ਪਛਾਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਰੂਹ ਇੱਕ ਅਮਾਨਤ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਸੱਚੇ ਇਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰਹੇ ਤਾਂ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਰੱਬ ਨੂੰ ਅਲਾਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਮ — ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਸ਼ੈਤਾਨ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਲਮੇ ਨੂੰ — ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਕਰਮਾਂ(ਅਮਲਾਂ) ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਖਾਕ ਹਨ। ਰੱਬ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ — ਅਰਬੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾਸਰੀ ਹੋਣ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ, ਸੱਚਾ, ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੈ।

ਨਾਨਕ ਆਖਦੇ ਹਨ — ਰੱਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰਾਹ ਮਨ-ਘੜੰਤ ਹਨ। ਸਵਾ ਲੱਖ ਪੈਗੰਬਰ ਆਏ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਤੇ ਰਸਤਾ ਚਲਾਇਆ, ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਇੱਕੋ ਹੀ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਦੂਜਾ ਤਾਂ ਰੱਬ ਨੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਭਟਕਾਵੇ ਵਾਸਤੇ ਬਣਾਇਆ। ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ —ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜਾਤ ਪਾਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਨੀਵਾਂ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਵੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਰੀਸ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਥੇ ਨੀਵਾਂਪਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਰੱਬ ਦੀ ਨਜ਼ਰ-ਕਿਰਪਾ ਹੋਣੀ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।।

ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰੋਜ਼ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।ਮੌਤ ਦੇ ਫਰਿਸ਼ਤੇ ਨੇਕੀ ਤੇ ਬੁਰਾਈ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਫੈਸਲਾ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ — ਕੋਈ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਦੂਰ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਲਾਅਨੁਮਾਤੀ ਬਣਾਇਆ, ਨਾਨਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਉਹ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਦੀ ਵੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਸਾਫ, ਸੰਪੂਰਨ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰੱਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਧਰਮ ਜਾਂ ਰਵਾਇਤ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚਾ ਇਮਾਨ, ਨਿਮਰਤਾ, ਨੇਕ ਅਮਲ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਰਜਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਬੁੱਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਮ ਤੇ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਣ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕ-ਰੂਪਤਾ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਬਾਹਰੀ ਦਾਅਵਿਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜਵਾਬ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚਾ ਰਸਤਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਹੀਂ — ਰੱਬ ਦੀ ਰਜਾ, ਪਿਆਰ, ਸਮਦਰਸ਼ਟੀ ਤੇ ਕਰਮ ਹੀ ਸੱਚਾ ਮਾਰਗ ਹੈ।

ਹੁਣ ਕਾਜ਼ੀ ਰੁਕਨਦੀਨ ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ… — ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਾਂਗੇ।